Profile Sub Distritu ILIOMAR

ILIOMAR nudar Sub-Distritu ida iha Distritu Lautem. Sub-Distritu ne’e iha parte Sul Timor-Leste. Distansia entre Sub-Distritu Lospalos ho Sub-Distritu Iliomar ±47 km no ho distansia 272 km husi Kapital Timor Leste (Dili).

Sub-Distritu ne’e kompostu husi Suku 6 mak hanesan: Suku Iliomar I, Suku Iliomar II, Suku Cainliu, Suku Fuat, Suku Ailibere no Suku Tirilolo, Sub Distritu ne'e ho total Aldeias hamutuk : 25 Aldeias. Distansia husi Suku ida ba Suku seluk mais ou menus 2-4km.

Sub-Distritu ne’e ho nia luan/largura teritoriu nian hamutuk 292,50km² ho nia total populasaun hamutuk ema nain 9449.

Husi nomeru populasaun ne’e maioria (± 98.5%) moris nudar Agrikultor no husi 1.5% moris nudar Funsionarius Publikus no negosiante kiik.

Komunidades Sub-Distritu ILIOMAR maioria hela iha foho (moris nudar agrikultor),

iha komunidades balun mak hela iha tasi ibun/pesisir pantai (nudar

nelayan temporaria/Musiman), komunidades hirak ne’e moris ho vida agrikultor (tos nain no komunidades balun moris ho natar). Sub-Distritu Iliomar iha nia

area natar hamutk hektares ± 400 hectares

Sub-Distritu ILIOMAR iha nia produtu oi-oin nebe mak bele benefisia ninia komunidades rasik, produtu hirak mak hanesan: Nu, Kulu, Kami..sst. Ho produtu ida ne’e bele fo rendimentu ba komunidades ILIOMAR, komundades nia rendimentus ±60 cent/loron.

Lian Murak wain "Inansat"

INANSAT

Iradarat Iliomar, nW2006

foto husi: ALITO Rosa

Kau yang disisi selatan bumiku bukan dibagian utara.

Berada disisimu, di sampingmu

bukan dilaut utara, bukan juga digunung atau pun dibelakang utara bumiku

Kau yang kujunjung..

Kau yang kujaga..

Dalam keberadaan hatiku, sukmaku, selalu berada dialam pikiranku.

Dilembah ini aku menari, merajut mimpi akan suatu kebebasan nan abadi...

Dilembah ini bercerita akan keindahan panoramamu,

dalam keheninganmu merajut mimpi akan kebesaran, keabadian.

Dari gemuruh ombak Tasi Mane/Selatan..

selalau ada memori lantunan irama aliran arus sungai, alunan gemurh ombak Tasi Mane

Lembah ini mengajari akan arti kehidupan, arti sebuah kesucian/keabadian..

Untukmu yang kucinta, yang ku banggakan, yang ku sanjung (Inansat)

segala yang kuharapkan dan kuimpikan dari mu tak kunjung padam.

Major Jeneral "Lere Anan Timur" Lei maka deside petisionariu sira ba sivil

Jornal Timor Post

timor hau nia doben 

Sabadu, 08 Outubru 2011

Maijor Jeneral "Lere Anan Timur"

Major Jeneral "Lere Anan Timur" hateten lei maka deside petisionariu sira ba vida sivil. “Lei maka koalia no deside, laiha ema ida maka deside,” lere ko’alia lia hirak ne’e ba jornalista sira iha Palasiu Presidenti, Bairu Pite, Kinta loron (06/10), relasiona ho eis petisionarius ne’ebe eziji sira nia estatutu.

Major jeneral esplika desizaun ne’ebe nia parte hakarak foti husi instituisaun nia laran tenki tuir lei no Konstituisaun RDTL.

“Hau dehan ona katak, hau toma desizaun ka medida ne’ebe iha tuir lei ne’ebe ami iha no tuir ita nia konstituisaun hateten tiha ona,” nia hatutan.

Opiniaun Presidenti PN Lasama ba Asuntu Petisionari

Prezidenti Parlamentu Nasional (PN), Fernando Lasama de Araujo hateten, eis Petisionariu sir abele ejizi saida de’it maibe tenki refere ba prosesu ne’ebe la’o ona.

“Hau hanoin, hanesan Timoroan, problema it abele koalia nafatin maibe tenki refere ba prosesu ne’ebe la’o tiha ona, labele fila fali mai zero mak la’o fali, ne’e la’e!!,” dehan Lasama iha Palasiu Prezidenti.

Tuir Xefi lejislativu katak, buat ida estadu nian ne’e tenki la’o kontinua nafatin hanesan ne’e no kontinua la’o ba oin nafatin, maibe la fila fali husi zero maka avansa fali.

Lasama hatutan kona ba pagamentu ba eis Petisionari iha diskriminasaun, Lasama sujere atu eis Petisionariu bele hato’o ba iha Ministeriu Solidaridade Sosial (MSS).

“Hau hanoin sira (Petisionariu) ba MSS, dalan iha ne’eba tiha ona atu bele resolve,” nia informa.

Lian Sasukat Husi Eis Presidenti PN “Lu-Olo”

Nune’e mos, Eis Presidenti Parlamentu Nasional, Francisco Guterres “Lu-Olo” hateten eis Petisionariu nia estatutu pratikamente tuir lei pasa tiha ona ba vida sivil, tanba ne’e, nia husu atu eis petisionariu bele ba klarifika sira nia estatutu iha Ministeriu Defeza.

“Tuir hau nia haree, sira (Petisionariu) pasa ona ba vida sivil husi momentu ne’ebe sira simu orden hodi mai konsentra iha Aitarak-Laran, hau hatene mak ida ne’e….se iha tan buat seluk, sira bele hato’o ba Ministru defeza,” Lu-Olo seplika.

Nia dehan, kestaun eis Petisionariu sira ne’ebe seidauk simu kompensasaun ne’e tenki hato’o ba instituisaun orgaun estadu atu bele haree ida ne’e hodi resolve.

“Tempo To ona Taur ho Hau ba Vida Sivil”

Husi: Diario Nasional

14/09/2011

Brigadeiro Lere Anan Timur

Segundo Komandate Geral FALENTIL Forsa Defesa Timor Leste (F-FFDTL), Brigadeiro Lere Anan Timur afirma katak tempo to ona Maijor General Taur Matan Ruak ho hau (Lere) ba vida sivil. "Hau hanoin nia (Taur) mos tempo to ona, hau mos tempo to ona, ami sira  katuas ne'e ba ona vida civil"  esplika Brigadeiro Lere Anan Timur ba jornalista tersa (13/9), hafoin partisipa iha seremonia transformasaun BPA ba Banco Central TImor Leste (BCTL).

Kona ba posisaun Maijor General Taur Matan Ruak sei halao nia servisu nafatin, tamba Presidente ho Governu seidauk aprova rejignasaun Taur Matan Ruak ba Vida Civil.   

Agora ne'e Govemu seidauk toma desizaun nia atu rejigna a'an, liu-liu Presidente seidauk aprova, katak Lere Anan Timur. 

Segundo Komandante ne'e fiar katak, tempo badak presidente bele aprova rejignasaun Taur Matan Ruak. "Hau hanoin tempo bele badak Presidente  aprova, konkorda nia (Taur) rejignasaun" dehan Lere Anan Timur

Relasiona deklarasaun Lere nebe mak hateten katak, tempo to ona nia mos atu ba Vida civil, wainhira atu komfirma asuntu ne'e ba Sekretario Defesa (SED) Julio Tomas Pinto maibe la fo komentario hodi fali ba Servisu fatin Palacio Governu. 

   

Komandante LERE ANAN TIMUR. Ha’u hanoin liafuan filozofia ha’u kombibiu mós baruk. Ha’u nia planu ne’e hanoin atu oho ema, hasai ema nia kilat para bele aumenta ita nia kapasidade kombate. Ida ne’e de’it

August 27th, 2011

Husi: Tempo Semanal 

Brigadeiru Jeneral Lere Anan Timur

Ema barak koñese Asuwa’in ida ne’e. Temperamentu realsa, dixiplina no mós gosta lee. Tito Cristovão ‘Lere Anan Timor’ da Costa. Moris iha Iliomar Lospalos 2 de Fevereiru 1952. Esperiénsia iha militár komesa kedas iha tempu Portugés. Maski konsege eskola téknika agrikultura iha Fatumaka, Baukau. Ba Lere, situasaun difisil liu ba nia durante funu, bainhira militár Indonézia tiru kanek nia entre Same ho Ainaru. Liman kanek, ain rua tiru kanek hotu to’o nia liman fuan rua mós lakon. Tuir mai inter vista espesiál ne’ebé José Belo husi TEMPO Semanál halo ho jenerál fitun ida F-FDTL ne’e.

Ita boot, bele konta istória kona ba ita nia moris?

Ha’u oan primeiru husi inan naran Filipa. Ha’u nia inan jerasaun husi Don Leimeta husi Iliomar. Ha’u nia aman hanesan ema bai-bain. Médiu, la’ós riku liu mós laiha. Ha’u mai husi jerasaun ida ne’e. Ami hamutuk mane na’in 4 no feto na’in 2. Ha’u SD (Eskola Primária) iha Iliomar, mais la konsege remata. Depois hau halo tinan 7, Liurai Soru lori ha’u ba misaun Fuiloro. Ha’u eskola iha ne’ebá apartir 1960 komesa ho ABC ba kartilla primeira klase, segunda klase, terseira klase. Ha’u hakotu ha’u nia eskola kuarta klase iha tinan 1965, iha misaun Salezianu Fuiloro. Iha eskola, ha’u fraku liu mak kona-ba Matemátika. Mais, kona-ba Lisaun Portugés, sai ha’u nia gostu. Remata tiha eskola iha Fuiloro, ha’u aproveita tinan rua tuir eskola militár iha Lospalos. Depois eskola militár kuaze tinan 4 ou 5, iha tinan 1969 ha’u konsege rejistu iha Koléjiu Fatumaka, tuir eskola tékniku agrikultór nian. Ha’u gosta liu mak futeból. Ha’u moris iha dia 2 Fevereiru 1952. Momentu ne’ebá, katekista ida naran Carlos fó ha’u nia naran Tito. Tanba, dia 2 ne’e loron Santu Tito nian. Husi ami mane na’in 4, so ha’u mesak mak moris. Ha’u nia alin na’in tolu mate hotu iha funu laran. Ida mate iha 1994, ida fali mate iha 1987 no ida seluk mate iha 1988.

Husi saudozu na’in tolu ne’e se mak jenerál lembra husi sira?

La’ós sira na’in 3 de’it mak mate. Maibé, ha’u nia aman mós ema kaptura iha momentu la’o hamutuk ho ha’u iha 1991. Kaptura lori ba Bagia. Tanba, traidór sira laran moras sona hau nia katuas ho bee to’o nia mate iha 1992. Depois, tuir mai ha’u nia inan mate iha 2006. Tanba sira laran moras, fó ai-moruk venenu ha’u nia inan ho aman mós mate. Se kuandu ha’u nia alin na’in tolu no ha’u nia inan-aman mate nia dehan, ne’e konsekuénsia funu. Mais, moralmente nu’udar inan-aman no maun ho alin, ita hadomi malu. Maibé, liga ba nasaun, uluk ita ba halo funu ema ida la obriga ita, tanba konsekuénsia ba buat hotu-hotu. Ha’u nia inan-aman no maun alin sira mate hanesan mós sira seluk mate. Ne’e duni, ita terus tanba ita nia família rasik hasees husi ita. Ida ne’e pasiénsia funu nian.

Mais ou menus bele hatene alin na’in tolu ne’e nia naran?

Ida, naran Martinho da Costa ho naran kodiku ‘Mauama’, nia husik nia oan mane ida no feto ida. Nia oan ida agora FDTL ho deviza Kapitaun. Maibé, agora nia mós iha oan feto ida. Ida seluk naran Mauani mós husik nia oan mane ida no feto ida. Sira hotu eskola. Ida eskola iha Fatumaka no ida fali iha Dili. Alin ikun ne’e mak laiha jerasaun.

Sr. Brigadeiru Ita boot tama Fatumaka iha tinan 1969, mais ou menus remata STM Fatumaka ne’e sa tinan?

Ha’u momentu ne’ebá konsege hasai kursu tékniku agrikultura durante tinan tolu. Momentu ne’ebá ha’u hasai terseiru anu, finalista iha tinan 1973. Por ezemplu, ha’u nia maluk eskola mak David Dias Ximenes. Agora, sai deputadu iha Parlamentu Nasionál. Kolega sei moris ne’e rua ou tolu. Sira seluk mate hotu ona. Hanesan, João Branco no Adão Cristóvão. Sira mate iha funu laran.

Iha Fatumaka, oinsá mak ita boot bele akompaña prosesu evaluasaun polítika? Tanba, iha momentu ne’e situasaun komesa hahú manas ona?

Ha’u sai iha tinan 1972, ba fali vida militár iha ezérsitu Portugés ninian. Momentu ne’ebé padre nu’udar ami nia diretór nia mak fó morál. Padre ida moderadu. Momentu ne’ebá, polítika Portugál ninian mós komesa la di’ak ona. Anti saladazista ne’e komesa sa’e makas. Ema nia aman ne’e, ko’alia barak liu kona-ba polítika, direitu, igualdade, demokrasia, liberdade no mós auto determinasaun. Tanba, nia liga ba funu sira ne’ebé 1969-1970 koloniál Portugés nian de’it. Liu-liu iha Afrikanu. Timor mós neineik sei bele sai nasaun ida ou iha nia auto determinasaun. Tanba, ha’u iha imajen ida kona ba polítiku nasaun ida nia destinu.

Agora Sr. Brigadeiru sai tiha ona husi Fatumaka ba tama iha ezérsitu Portugés. Sa tinan mak ita boot remata?

Ha’u tama ezérsitu Portugés iha tinan 1974. Primeira rekruta iha Aileu, durante fulan tolu. Mai fali espesialidade konvensaun ninian iha Taibessi. Depois halo juramentu iha Dezembru 1975, muda ami ba halo kolokasaun iha Kuartél Jerál. La to’o fulan 2 ka 3, sira la gosta ha’u. Ha’u bertahan. Ha’u mós mete polítiku uitoan. Sira transfere ha’u iha primeiru despagamentu destakadista iha Kaikoli. Mai iha ne’ebá mós sira la liga ha’u nafatin. Tanba, ha’u iha ligasaun ho João Branco no Adão Cristovão, kolega sira ne’ebé uluk Fretilín ninian. Sira militár mós klandestina. Sira servisu hamutuk ho Fretilín. Ha’u mós hamutuk ho sira, servisu nafatin. Tanba, iha planu halo oinsá duni ema kolonializmu husi ita nia rai laran. Malae sira deskonfia nafatin. Iha fulan Jullu tinan 1975 Fretilín sira atu halo GOLPE. Maibé, planu sala tiha, entaun halo saneamentu duni sai militár barak. Maibé, liu tiha ida ne’e, hatama ha’u nia rekerimentu atu halo estaziu iha Fatumaka. Momentu ne’ebá Governadór Lemos Pires. Nia simu ha’u nia rekerimentu sai referidu. Iha fulan Jullu, ha’u sai husi destakamentu parakedista ba fali Fatumaka hamutuk ho kolega David Dias no kolega balun kuaze rua nulu resin. Ami halo estaziu atu sai funsionáriu públiku. Mais, situasaun komesa la di’ak ona. Fretilín ho UDT komesa sadik malu, ameasa malu, dala ruma baku malu. Situasaun la estabiliza hanesan uluk. Ne’e duni, ami iha Fatumaka mós sente la seguru. Ami mós komesa halo protestu no Padre sira mós la gosta ami. Iha loron 11 Augustu, UDT halo GOLPE. Ami nu’udar simpatizante pro Fretilín kontra reasaun ne’ebé UDT halo ne’e. Ami protesta padre sira, liu-liu padre Nacer hateten, koléjiu hotu tantu Fuiloro, Fatumaka, Baukau. Ida ne’e, uma ba povu Timor tomak. Sira lakohi partidu iha ne’e. Se imi hakarak partidu, imi sai. Ami tuir padre. Tanba, ami labele hela iha ne’ebá. Ami komesa halo planu reasaun. Tanba, ami nia planu uluk nian, ita bele dehan foin mak implementa. Ha’u ho kolega na’in haat la’o ketak. Vicente Maubosi agora iha partidu Fretilín Mudansa hamutuk ho kolega matebian naran Paulino Bagia sira ba Baukau. Tanba, Baukau situasaun UDT mak kontrola. Ha’u nia safra kaderneta militár nafatin. Sira, la book hau. Hanesan detensaun hela iha uma ida mais labele sai. Tanba, ha’u nia kolega sira nia aman mesak UDT, kuandu UDT ba Bagia ha’u aproveita. Husi Bagia mak foin ba ha’u nia rai Iliomar. Husi Bagia ba Iliomar ami la’o de’it.

Mais ou menus han tempu ?

Durante loron ida, sai dadeer madrugada to’o iha Iliomar 11:30 kalan hanesan ne’e.

Sr. Brigadeiru, iha tinan 1974-1975 to’o invazaun, saida mak ita boot halo iha momentu ne’ebá?

Iha tinan 1974-1975 to’o invazaun, UDT halo GOLPE. Ha’u iha Iliomar. Momentu ne’ebá Iliomar ema ne’ebé hetan kursu boot uitoan. Kursu boot liu iha Iliomar, mak ha’u. Kuandu UDT halo GOLPE, ha’u to’o iha ne’ebá. Ha’u konsege hakalma situasaun. Laiha vítima. Sira la baku malu, la oho malu. Mais, momentu Iliomar fas parte Administrasaun Lospalos ninia sekretáriu, komandante rejiaun. UDT balu kastigu iha ne’ebá mós ha’u haruka sai hotu. Depois, kuandu Fretilín kontra GOLPE, Fretilín kontrola fali situasaun. UDT sira refujia ba Indonézia atu husu apoiu. Fretilín fou-foun monta nia estrutura iha rejiaun no zona. Iha momentu ne’ebá, sira foti ha’u hanesan asistente polítiku zona Iliomar nian.

Hanesan asistente polítiku zonas Iliomar, funsaun saida mak ita boot halo?

Asistente polítiku zona Iliomar hanesan, ajitasaun polítika organiza masa, organiza juventude, rezolve problema. Sira ne’e hamutuk ho sekretáriu da zona.

Tolu ne’e funsaun polítiku liu duke militár iha momentu ne’ebá?

Ha’u momentu ne’ebá apezar de asistente polítiku. Maibé, ha’u kaer kilat. Momentu ne’ebá ema bolu barreira. Dezembru inimigu komesa invade ona ita. Momentu ne’ebá, tempu bai loron karik, inimigu Indonézia sira iha ona Lospalos. Iha tinan 1976 ha’u nu’udar asistente polítiku. Maibé, ha’u lori pelotaun ida mai halo barreira iha Lospalos nian.

Primeiru tiru malu ita boot envolve ho TNI?

Sim. Iha tinan 1976 iha Lospalos. Iha fulan Jullu ou Agustu. Tiru malu iha ne’ebá dehan ha’u nu’udar militár. Ha’u hatene téknika tátika militár. Maibé, momentu ne’ebá ita laiha hanoin kona-ba tiru malu ema ba ema. Ita laiha esperiénsia la hatene ha’u kanek, mate ou lae ita la hatene. Mais, ita nia ema ida la mate.

Durante tinan 1976 -1979, situasaun ai-laran difisil tebes?

Lae. Iha tinan 1976-1979 ita sei moris iha baze de apoiu. Baze de apoiu husi parte Oeste, parte sentrál inimigu kontrola ona, baze rahun. Únika baze apoiu Matebian des de 1977-1978. Ita nia populasaun Baukau, Vikeke no Lospalos konsentra iha ne’ebá. Inimigu mós serku metin. Aviaun mós mai rega. Ita nia populasaun, barak mak mate to’o situasaun manas. Ita la hatene ema na’in hira mak mate. Maibé, kada morteiru ida sempre ema na’in lima ou neen mak mate. Entaun, ita nia diresaun momentu ne’ebá Ministru Inácio Juvenal nia mak responsabilidade másimu ponta Leste ninian. Nia fó diretiva orden para populasaun rende. Ema ne’ebé kaer kilat mak hela iha ai-laran, iha Novembru 1978. Entaun, sira fahe malu ho populasaun. Populasaun ba vila, populasaun balu ne’ebé forte no brani, ba ai-laran hamutuk ho Falintil.

Depois haksumi kargu asistente polítiku iha zona Iliomar iha tinan 1975, to’o bainhira mak ita boot nia pozisaun muda husi aspetu polítiku?

Ha’u asistente polítiku iha 1975-1976. Iha momentu ne’ebá, sekretáriu mak Tomás Pinto aliás ‘Samau’ nia mate iha tinan 1989. Ha’u asistente. Depois halo reestruturasaun, nia ba fali sekretáriu de zona. Momentu ne’ebá nia zona naran Marabia. Depois nia muda fali, halo estrutura foun tan. Nia sai sekretáriu da zona. Ha’u akumuladu servisu funsaun rua, hanesan Sekretáriu de zona no mós sekretáriu rekonstrusaun Nasionál. Sira ne’ebé presu atu reabilita sira. Zona Marabia muda fali ba zona Tratór. Depois, halo tan reestruturasaun Bendito Xavio mak troka fali nia. Nia sai fali hanesan di luarkomisáriu Rudi. Iha tinan 1976 iha reasaun ne’ebé boot. Primeiru, iha Iliomar ne’ebé komité sentrál Fretilín deskonfia ema barak. Partikularmente husi Iliomar ninian dadur ema barak. Kuaze besik atus rua. Depois tuir inkéritu, na’in 15 mak ligadu ba katuas Xavier ninian. Entaun, komité sentrál Fretilín fó orden oho hotu. Sira ne’e mesak família de’it. Por ezemplu, grupu Francisco Hornay ninia inan ho nia inan bin alin. António Oliveira, ne’e ninia rian rasik no hanesan sira seluk parente de’it sira oho. Depois, la kleur Bendito Xavio ema kaer. Depois, ha’u ba fali nia fatin. Ha’u sekretáriu de zona no mós nu’udar komisáriu nafatin ba matebian to’o baze rahun.

Baze ida ne’ebé mak sai difisil iha ai-laran?

Situasaun difisil hotu ba ha’u. Mais, balun difisil liu. Primeiru, baze de apoiu difisil ba ita nia povu tomak. Tanba, ita hotu serku iha inimigu nia laran. Partikulár ba ha’u nia família, hanesan mós maluk sira seluk. Iha faze gerrilla apartir de 1986 mai oin. Iha 1979 baze rahun to’o 1980 situasaun la dun manas. Inimigu seidauk iha esperiénsia. Tanba, sira seidauk adapta ba funu no tátika foun. Iha 1981, situasaun di’ak hela. Maibé, iha tinan 1981 ho konferénsia Nasionál, sira foti ha’u sai membru Komité Sentrál Fretilín. Komisáriu polítiku, Sekretáriu da rejiaun Haksolok fronteira ninian. Iha situasaun fronteira difisil liu kuandu bainhira ema tiru kanek hau iha entre Same ho Ainaru. Kanek iha liman, ain rua ema tiru kanek hotu, ha’u nia liman fuan rua. Momentu ne’ebá sorte, saudozu Feras Maukaer 305 sira hotu iha oin. Brani sira konsege duni hasoru inimigu. Sira lori sai ha’u no serku ba subar ha’u, iha Kabalaki ninia hun. Iha loron 3 fulan Marsu 1984. Situasaun difisil ba ha’u. Tanba, ha’u book aan la di’ak durante loron 15 nia laran. Tanba, momentu ne’ebá tratamentu laiha, ha’u lori de’it ai moruk tradisionál. Alin sira husi Ainaru, mak trata ha’u nia kanek ne’e.

Karik Sr. Brigadeiru sei lembra katak iha tinan 1983 de Marsu iha Maubai?

Tinan 1981 iha Maubai ‘Bibleo’ hala’o primeiru konferénsia nasionál no iha tina 1984. Mosu istória ida ne’ebá komplikadu uitoan. Mauk Moruk, Kilik o Bere sira podia hein ha’u iha ne’ebá, para atu hala’o reuniaun ho ita nia maun boot Xanana Gusmão. Maibé, sira mai hasoru fali ha’u iha Bibileo. Tanba, 3 de Marsu ami tama iha ema nia serku. Ne’e mak akontese ha’u kanek.

Sr. Brigadeiru hetan responsabilidade barak iha momentu ne’ebá, hanesan komisáriu polítiku, membru komité sentrál Fretilín, maibé oinsá mak ita boot fahe ita boot ninia funsaun hirak ne’e?

Momentu ne’ebá ha’u nu’udar komisáriu polítiku, Sekretáriu rejiaun iha rejiaun Haksolok. Ami nia supervizaun atividade polítiku ho militár. No, iha momentu ne’ebá ita bele dehan katak serbisu seidauk barak. Hala’o oinsá ita organiza forsa sira atu mantein. No, hala’o oinsá sira bele moris no sobrevive ho operasaun barabarak husi inimigu sira. Iha tinan 1983 seidauk iha atividade polítika hanesan Frente Klandestina nian. Tanba, ita nia preokupasaun mak loron kalan hamutuk ho komandante unidade sira. Hala’o reuniaun, fó konxiensializa no mós fó formasaun polítika ba sira.

Brigadeiru bele esplika ba ami, mais ou menus iha ai-laran, hahú 1975 to’o 1999 tiru malun dala hira?

Akontese tiru malu ne’e ha’u la sura. Por ke, uluk iha ai-laran ne’e, ha’u ema polítiku. Militár mak tiru malu. Maibé, dala ruma ha’u ba tiru malu nafatin hodi halo emboskada. Ha’u la lembra. Maibé, sura ba mai ha’u bele dehan ema ne’ebé ha’u oho kuaze 100 resin.

Oinsá Brigadeiru bele fahe tempu hodi hakerek?

Kalan mak ha’u mai hakerek no dala ruma iha kuartél jerál, ha’u iha tempu ha’u bele hakerek.

Komité Sentrál momentu ne’e ema na’in hira?

Momentu ne’ebá ne’e iha ema na’in tolu mak hanesan, Fernando, Chai no Mauhunu.

Mais ou meius, ita boot sei lembra kilat air-kinze ka m16?

Kilat ne’ebé hasai ne’e, ha’u sei hatene. Maibé, ha’u hakarak hatene se mak uluk. Por ezemplu Saudozu Ular kanek mak uluk ou Barike mak uluk. Tanba, iha operasaun barak.

Oinsá operasaun iha Lospalos hodi hasai kilat primeiru air-kinze ne’e saa tinan?

Mais ou menus iha 1989

Mais ou menus tentara Indonézia barak?

Kuandu baze de apoiu rahun, 40-ital batallaun

Iha kombate laran ne’e saida mak iha ita boot nia hanoin?

Apartir 1983 mai oin, kuandu iha kombate laran, ha’u la hanoin katak, ha’u la mate ona to’o funu hotu. Ha’u preokupa mak ha’u nia alin sira. Molok atu ba emboskada kalan ne’e. Tanba, ita nia tradisaun sempre hatudu naroman. Aban balun kanek, mate, kaptura ho kilat i la kaptura. Ne’e ha’u hatene tiha ona. Se mak kanek ou mate. Mais, ema la temi naran. Uluk ne’e ha’u fiar, maibé agora la hatene ha’u prevene sira na’in rua asume diresaun superiór ai-laran too funu hotu. Ida ne’e mak ha’u la hatene. Mais, ida mak ha’u mós deskonfia ita nia atual jenerál ne’e. Ha’u hatene 1983 so 1990 mak ha’u fó hatene ba nia no ema seluk, mós la hatene hotu. Por ke, sira rona keta sira dezmoraliza ba rende. So 1990 transfere ha’u ba ponta leste mak ha’u hateten ba ita nia atuál jenerál Taur katak aban bain rua dala ruma na’in rua de’it mak sofre to’o funu remata. Ita nia soldadu sira sai mate mohu, hela uitoan. Dala ruma, ita na’in rua de’it mós iha. Momentu ne’ebá, saudozu Mauhudu mak atu ba hamutuk ho ha’u iha ponta leste. Entaun, nia dehan hanesan ne’e, lalika ba ona. Momentu ne’e Mauhudu la ba duni. Ha’u de’it mak ba. Iha 1984, ita nia maun boot Xanana haruka konvoka ba reuniaun iha areas Luka nian. Ha’u simu tiha kontaktu, depois hamutuk ho saudozu Feras, ha’u prepara ona pelotaun ida. Depois la kleur simu fali saudozu Kilik, Kimauk, Beremalilaka sira nia surat katak, sira hein ami iha área Bibleo nian. Entaun, ha’u ho pelotaun ida ba hasoru sira. Ami la konsege tuir enkontru. Tanba, ha’u rona de’it sira atu fila-fali ba sira nia rejiaun. Iha Marsu ne’e, mak ha’u mai kanek iha dalan. Depois, dala ruma katuas (Xanana) hein ami mais ida la mosu. Entaun, nia halo desizaun re-estruturál radikál iha Abríl. Bainhira re-estruturál radikál ida ne’e fó hatene ba ami hotu, Mauk Moruk, Kilik sira komesa la kontente ona. Mais, keta dala ruma la kontente uluk mak sira lakohi ba reuniaun. Iha momentu ne’ebá, ha’u kanek hela no subar iha areas Kablaki ninian. Ha’u rona reestruturasaun iha Juñu hanesan ne’e, mak ha’u foin rona problema hirak ne’e. Kilik, Mauk Moruk, Berek momentu ne’ebá sira sei iha ha’u nia rejiaun. Juñu mak sira dezloka fali ba sentru. Ida ne’e mós sira la besik ona katuas Xanana. Sira ketak-ketak ona halo sira nia baze hamutuk ho forsa brigada Vermella ho baze naran Hudi Laran. Sira na’in 4; Kilik, Mauk Moruk, Mau Seilou ho Oka. Iha momentu ne’ebá, katuas Xanana tetu kona ba Hudi Laran nian, depois ba mós. Mais, sira lakohi submete ona ba katuas Xanana. Ami rua tenta atu diálogu, kontaktu ho sira. Mais sira laiha. Iha fulan Janeiru 1985 Mauk Moruk ba rende tiha ho kilat 7 ka 8. Problema ne’e, loke hela de’it. Ami sira ne’e momentu ne’ebá, la hatene se mak sala se mak loos. Solusaun laiha ate funu hotu. Iha 1981 halo reorganizasaun nasionál, foti ami na’in 8 ba membru komité sentrál ba jerasaun foun ida mak Kilik, Mauk Moruk, Lelu, Sakinere, Arinere, Holinaca, Beremalilaka. Ami na’in 8. I reestruturasaun Abríl nian ne’e, la eziste ona. Membru komité sentrál estrutura konferénsia nasionál ninian ne’e reestrutura tia hotu ona. Ha’u, komisáriu polítiku ba fali komandante unidade. Mauk Moruk ba fali komandante operasionál. Kilik ba fali komandante setór. Ologari kolaboradór unidade. Buat sira ne’e tun hotu, ne’e mak ha’u deskonfia tama de’it polítika mak sira la kontente ou tanba de’it kadeira. Agora, problema ida ne’e mak laiha solusaun. Ita labele fó sala ba malun. Nein fó sala ba ita nia maun boot Xanana. Por ke krize ida ke solusaun laiha. Ha’u nia pozisaun tun ne’e, ha’u nunka hanoin. Boot iha ai-laran hanoin oinsá para ita labele mate. Ita nia kilat iha, ita aguenta too ukun aan. Ha’u dehan, o boot mós inimigu mai la dehan katak o ne’e boot ka ki’ik ida. Ka, tiru de’it mak ki’ik. Ne’e, laiha. Inimigu ne’e taka matan. Ha’u nia prinsípiu mak ukun aan. Ne’e, ha’u bele tun ba soldadu mós laiha problema. Agora mós hanesan de’it. Por ke ita moris mai ne’e, la’ós atu hadau malu kadeira, hadau boot mak ita sai ema. Naran, ita prestijiozu. Ita nia dignidade ida ne’e mak ita labele. Forsa sira ne’ebé terus liu, kuandu unidade i primeiru unidade, inimigu presede makas liu maka ami. Kuatru unidade ha’u mak komanda. Ami na’in rua saudozu Ular. Apartir 1987 de Abríl to’o 1988, inimigu nunka husik ami to’o tinan ida tomak. Sira nian momentu ne’ebá Bravo mak komanda. Sira nia objetivu hakarak estermina ami nia unidade ne’e. Ami lakon ema na’in 24-25 kada ema ho kilat ida. Situasaun difisil liu iha tinan 1987-1988. Iha momentu ne’ebá, ha’u deskonfia hela saudozu sira ne’ebé agora mate. Hanesan balun agora sei moris. Por ke, sira ne’e ha’u komanda husi levantamentu ninian. Ha’u deskonfia keta aban bainrua rende karik. Kuandu iha momentu situasaun di’ak ruma, ha’u tuur hamutuk ho sira. Ha’u hateten momoos ba sira. Se alin sira hakarak rende, rende de’it mais rai kilat. Labele hala’o atrasaun. Mais, ha’u nia alin sira hateten la rende ida. Mate, ita mate hotu iha ai-laran. Mais, ita sempre deskonfia ba malu. Situasaun difisil liu ba ha’u iha 1987 nia laran. Ne’e de’it. Selu-seluk ne’e situasaun hanesan bai-bain.

Mais ou menus métodu saida mak komandante uza?

Métodu mak ne’e. Ema kuandu bosu, ema sempre kontente nafatin. Entaun, iha ai-laran ne’ebá soldadu sira mós kompriende. Kuandu situasaun difisil, aguenta hamlaha, hamorok, la’o no hadeer. Mais, kuandu situasaun di’ak ita buka oinsá tenke re-koopera. Enkuantu, iha situasaun difisil ha’u aperta sira. Para evita mate, evita lakon. Kuandu situasaun di’ak, ha’u fó liberdade ba sira. Ami ba halo konvida. Halo kasa. Ami ba halo produsaun, halo sira kontente no halo buat oi-oin. Ha’u konsege lori sira to’o funu remata. Mais, iha kuatru unidade husi 1991 mai oin ne’e, situasaun di’ak ona. Viatura mak ita mate. Mais, kuandu uza ita nia kakutak ita la mate. Veteranu sira ne’ebé agora mai vila laran maioria husi ponta leste ninian. Por ezemplu, Falur, Sai la Fila, Rai Ria, saudozu Ular, João Lino kuartu unidade ninian. Ponta leste ninian mak Aluk, Renan, Larimau, Punu Fanu. Sira ne’e hotu, husi primeiru unidade ho kuartu unidade ninian.

Karik sei lembra ita nian forsa militár ?

Kona-ba sentimentu ba malu, ha’u hanoin kualkér ita ema iha sentimentu. Uluk iha ai-laran, ninia misaun primeiru mak oho malu. Mais hatene, ita dehan kilat matan laiha. Maibé, ema matan iha. Se mak oho, se mak la oho. Por ezemplu. Uluk, ha’u iha kuartu unidade ha’u komanda kompañia rua. Iha ha’u nia fatin ne’ebá ne’e, dispoin barak. Palavra de orden, espoin sira mak dehan katak fogu morte ou ispioens traizoens da patria.

Fretilín hanesan Partidu ida ke istóriku, saida mak ita boot lembra?

Partidu polítiku ne’e, ba ha’u foun no hanesan mós ba ha’u nia maluk sira selu-seluk. Tanba, Fretilín úniku partidu ho UDT. Maibé, Timor oan 90% nasionalizmu ne’e makas. Hakribi tiha ona malae ou estranjeiru. Sira nia hakarak ne’e, lakohi haraik aan ba malae no lakohi sai atan. La hatene independénsia ne’e mak lori ba sira ou lakohi submete ba ema riku. Ba malae, ne’e mak sai objetivu prinsipál. A finál, ita nia objetivu prinsipál ukun rasik aan. Tanba, lori demokrasia mai ita, lori liberdade mai ita. Entaun, iha momentu ne’ebá Fretilín úniku partidu hotu-hotu laran metin ba Fretilín. Ne’e mak ema balun dehan katak, kuandu iha unidade nasionál Falintil sai husi Fretilín militár barak mak dehan hanesan ne’e, ita lakon ona funu dehan iha tinan 1987, ami simu mensajen Primeiru Ministru nian kona ba depozisaun Falintil ninian. Iha tinan 1988 ami ta’uk, entaun ha’u ho saudozu Mauhudu divulga ba forsa sira. Forsa sira iha reasaun makas, sira dehan katak Fretilín agora ita la’ós Fretilín funu lakon ona. Maibé, Ha’u intervein katak lakon ou manan depende ema ida-idak mak deside aan. Tanba, la’ós Fretilín haruka ita mai funu, entaun ami rezolve tiha problema. Fretilín nia objetivu no manuál polítiku dehan katak, Independénsia totál ou Inkondisionál. Ita kuandu tempu iha mak lee manuál polítika Fretilín, foin mak ita hanoin katak ukun aan nia filme mak ne’e. Mais, ha’u nunka hanoin funu atu lakon tuir manuál polítika Fretilín. Tanba, povu mak halo funu. Entaun, povu Timor sai indeterminadu mak ema bele ukun Timor. Maibé, enkuantu gerrilleiru ida sei moris Timor sei hakilar mate ka moris ukun rasik aan. Ne’e Fretilín nia prinsípiu. Ha’u nunka lakon esperansa atu ukun aan ne’e. Mais, ha’u deskonfia Falintil bele sai esterdiminadu. Mais, ita nia povu ha’u hanoin primeira vés iha mundu, povu ida sai esterdiminadu tanba de’it ninia estratéjia, hodi hetan ukun rasik aan ne’e.

Mais ou menus obstaklu boot saida ita boot liu ba komandante?

Momentu se iha ai-laran ho agora ne’e la hanesan. Mais, ida esénsia ne’e kuaze ke hanesan. Iha ai-laran ne’ebá problema boot kuandu forsa sira laiha hahán. Ne’e ba kualkér komandante. Kuandu sira hamlaha, moras, kilat musan laiha, kilat laiha, o bele komandu halo oinsá mós ema nunka fiar o. Ne’e sira halo demonstrasaun hasoru ita. Soldadu hotu-hotu hakarak komanda. Komandante laiha fiar, atu komanda ninia soldadu sira. Tanba, sira hamlaha, kilat musan laiha. Ida ne’e problema boot ba kualkér komandante ai-laran. Agora, ami la deside buat ida. Deside tenke mai iha kampu tékniku tátiku operasionál. Forsa ba mai han ka la han, depende orsamentu. Kuandu ema matenek jere didi’ak, ita nia forsa la’o di’ak hela. Ate agora ha’u bele dehan problema laiha. Tanba, ita atende forsa ninia nesesidade. La’ós atende totál. Por ezemplu, problema ida iha komponente ida-idak. Komponente Navál iha ró haat fulan tolu ou haat mai ita iha ró hitu. Portu laiha, ne’e problema boot. Agora ita nia ró ne’e atu ba ne’ebá. Tanba, ró ne’e ema mak iha leten. Ema iha ró laran ne’e atu lori ba ne’ebé? Ne’e sira sei levanta problema. Problema ida fali, agora ita nia forsa kazarsa barak hakarak lori nia feen oan besik sira. Ita tenke rezolve. Se ita rezolve mós problema iha nafatin.

Sr. Brigadeiru, ita boot nia idade agora daudauk hanesan idade katuas nian. Mais ou menus, preparasaun ba jerasaun ne’ebé mak atu simu ida ne’e oinsá. Tanba, obstaklu ba ita boot sira nu’udar veteranu. Oinsá atu prepara ema ida ke iha morál forte no nasionalista, atu bele kaer instituisaun ida ne’e?

Agora ita nia instituisaun problema boot mak rekursu umanu. Rekursu umanu ba nivel superiór ninian. Por ezemplu, atu troka ita nia Jenerál ha’u bele ba troka nia. Atu troka ha’u ida bele. Agora, atu troka tan ida ne’e mak problema. Ita nia forsa sira foin mak harii iha tinan 2001. Ita nia forsa sira ne’e sei joven hela de’it. Balu foin Majór, balun foin Kapitaun, balun foin Tenente. Prepara ida ne’e, atu asegura forsa iha ami nia fatin hanesan atu kria estabilidade iha instituisaun nia laran. Ne’e, problema boot. Problema duni. Mais, ita tenke rezolve problema ne’e. Jenerál, bele tinan lima tan. Ha’u mós tinan lima de’it. Ha’u labele liu ida ne’e. Tanba, idade mós avansa ba daudauk. Mais tinan 10 to’o 15 se mak atu kaer? Ida ne’e mak ami nia preokupasaun. Maibé, ami la haluha halo oinsá para ita bele iha komandante foun. Atu bele kaer kna’ar boot para responsabilidade instituisaun. Ema la matenek la buat ida. Militár ne’e la’ós órgaun ida deside. Nia halo desizaun iha tátika operasionál. Mais, desizaun hotu-hotu mai husi leten. Desizaun polítika halo funu ou la halo funu. Polítika mak haruka. Por ezemplu, hala’o operasaun tiru malu iha fronteira ou iha buat hotu iha leten. Agora, halo patrolamentu sira ne’e, kestaun interna. Ne’e problema laiha, tanba ita iha tékniku barak. Ne’e mak ha’u hanoin katak ladún iha problema. Mais, ita iha problema iha rekursu umanu kona-ba aban bainrua. Estadu Majór Jenerál foun ida ne’e mak ami nia preokupasaun, i agora ami prepara daudauk ona.

Sr. Brigadeiru gosta lee livru saida?

Uluk ha’u iha ai-laran ha’u gosta lee mak prinsípiu militár ho teoria. Ida ne’e, mak ha’u gosta lee. Ikus mai, ha’u hakarak lee kestaun polítika. Kestaun defeza ninian iha ínternet, ha’u buka mak kona-ba defeza Brazíl ninian, Estadus Unidus no nasaun sira selu-seluk. Para pelu menus iha ideia ruma atu bele kondús ho ita nia forsa sira ne’e. Ha’u lee mós livru polítika. Por ezemplu kona ba korrelasaun demokrasia ba polítika sira iha nivel mundiál. Por ezemplu, iha Portugál demokrasia la’o oinsá. Iha Amérika ou Timor la’o oinsá. Kualkér tempu ha’u lee buat hirak ne’e.

Mais ou menus lider ida ne’ebé mak sai hanesan idola. Por ezemplu, balun gosta Mahatma Gandhi?

Ha’u la duun koñese lider internasionál ho nasaun seluk. Di’ak liu ha’u ko’alia lider Timor nian. Tanba lider ne’e iha aseitasaun internasionál no aseitasaun nasionál. Internasionál ladún influensia makaas interna. Tanba, internasionál ema matenek hira mak hatene. Por ezemplu ha’u lee sira halo operasaun ba Xanana, Ramos Horta, Taur sira ne’e hotu. Ne’e sira mak apresia. Por ezemplu, Xanana bele fó 20%, Ramos Horta fó 30% mais internamentu 30 % bele fó ba Xanana, 20% ba Ramos Horta mós iha. Tanba sira mak moris hamutuk. Liu-liu lider di’ak ne’ebé hadomi nia povu no hadomi nia rai.

Iha ema ruma mate ona ka sei moris?

Kuandu ita elojiu ema ne’e mós kritika ida. Por ezemplu ha’u bele dehan iha kestaun polítiku ema ne’ebé labele nega ita nian maun boot Xanana nu’udar lider karizmátiku. Por ezemplu ohin loron ema bolu Xanana traidór. Sei mak bolu Xanana traidór, nia mak traidór duni. La’ós Xanana mak traidór. Uluk ha’u rona Cláudio Vieira nia oan bolu katuas Xanana iha Lospalos, traidór. Ha’u mak iha ne’ebá kariik? Ha’u dehan ba nia katak ita boot nia aman mak traidór. Duke ita bolu Xanana mak traidór. Trai prinsípiu Indonézia nian. Mais, nia la trai ninia prinsípiu nu’udar Timor oan. La hatene kestiona. Ne’e kestiona. Ida ne’e mak ha’u dehan, Xanana ha’u seidauk nega ninia lideransa husi ai-laran to’o agora. Xanana, ema ida iha Timor mak úniku. Ita nia maun Presidente Repúblika ema diplomátiku, ita la apresia. Ohin nia koalia ida, aban nia ko’alia seluk. Mais maun Xanana, ha’u moris hamutuk ho nia durante tinan 24. Ha’u apresia nia. Por ezemplu, ema bolu nia korruptor. Ha’u dehan lae. Ema ne’ebé iha ninia okos ne’ebá mak hala’o korrupsaun. Xanana mak lori todan. Nia (Xanana) sala mak ne’e, lakohi toma medida konkreta ba ema ne’ebé atu estraga ita nia nasaun. Mais, agora presiza evidénsia. Tanba saida mak ita ezije ba Xanana. Tanba sira ne’ebé akuza ne’e la fó sai evidénsia. Ida ne’e mak problema boot.

Iha momentu ne’ebá Sr. Brigadeiru, iha reestruturasaun radikál fila ba komandante unidade husi 1984 to’o saa tinan?

Iha 1984 reestruturasaun ha’u husi komisáriu polítiku ba fali Komandante unidade,  too 1991. 1991 transfere ha’u ba fali ponta leste. Ha’u sai responsabilidade másimu rejiaun ninian. I primeiru komandante rejiaun. Ikus mai, Sub Chefe Estadu Majór Jenerál.

Iha Chefe Estadu Majór Das Falintil ne’e iha saa tinan?

Iha 1993 mai oin.

Depois momentu kaer ema barabarak mate, oinsá mak ita bele jere ho kapasidade ne’ebé mak iha para luta kontinua nafatin?

Jere ida ne’e, la’ós ema ida de’it mak jere. Momentu ne’ebá, depois kaer katuas Xanana, hela ita nia maun Saudozu Konis, Ruak, Daitula ho ha’u. Ami jere kestaun desentralizasaun diretiva atividade. Depois iha mós sentralizasaun. Kestaun dixiplina iha responsabilidades. Por ezemplu, ita nia Majór Estadu Jenerál nia ba deside hanesan ne’e. Ita tuir depois ita iha inisiativa rasik ne’ebé kontrolu. Por ezemplu, dehan labele oho ema, nia ba organiza klandestina tenke organiza klandestina. Depois de dentru atividade ne’ebé mak fó ne’e, ita toma inisiativa iha laran. Por ezemplu, iha momentu ne’ebá ha’u iha ponta leste. Ha’u iha kompañia ida, unidade ida rejiaun ponta Lospalos de’it. Depois, ikus mai ami na’in rua Saudozu Daitula koordena nia entrega sorin. Por ezemplu Baukau, Laga, Bagia, Uatu Carabau. Ba ha’u atividade kestaun polítika. Depois mak ami koordena. Ha’u hanoin katak, jere la’ós ema ida de’it mak jere mais ami hamutuk mak jere. Ami hala’o koordena ba kestaun dixiplina ba idak-idak ninia responsabilidade ba atividade ne’ebé konkreta atu hala’o.

Mais ou menus, Sr. Brigadeiru sei lembra kuandu soldadu ida monu iha ita boot nia oin, bainhira iha kombate nia laran. Tanba, iha momentu ne’e ita nia soldadu barak?

Sempre nu’udar ita umanu maluk ruma mate iha ita nia oin, sempre hanoin dunik. Kuandu ita liga ba funu ita la konta atu hetan ema ne’e difisil. Ne’e mak iha ai-laran, ami prevee ami lakon ema duke lakon kilat. Por ezemplu, soldadu balun soe kilat maibé ami fó kritika. Mais, la’ós kritika ida ne’ebé todan. Kuandu kritika todan, nia bele mate ou nia bele rende. Mais, kuandu mate ita nunka bele hetan ema ida hanesan nia. Bele dehan, uluk ha’u sei joven iha 1985 ha’u gosta diverte dansa tebe. Buat hirak ne’e hakarak hala’o. Mais, iha tinan 1987 mai oin ha’u la gosta diverte ona ate agora. Tanba, primeiru katuas sira nia lian dehan hanesan ne’e. Labarik sira labele halimar iha parente sira nia rate leten. Ita nia maluk sira mate, ita halimar ne’e kerdizér ita haluha tiha sira. Apartir, kuandu inimigu muda nia tátika gera komisional kontra gerrilla ita lakon ema barak liuliu ba ha’u. Ha’u iha ne’e hanoin barak bainhira mak ita bele re kompleta ema sira ne’e, hala’o funu ba oin nafatin. Keta mate hotu, ha’u atu komanda see. Ita manan funu ka lae? Ha’u komesa dezanima la’ós dezmoralizadu. Ha’u hanoin liafuan filozofia ha’u kombibiu mós baruk. Ha’u nia planu ne’e hanoin atu oho ema, hasai ema nia kilat para bele aumenta ita nia kapasidade kombate. Ida ne’e de’it. (*)

Sai lideransa ne'ebe diak tenke barani atu foti desizaun ne'ebe diak hasoru problema

Husi: Timor Post

29-08-2011

Dili- Brigadeiro General Lere Anan Timor hateten, sai lideransa ne'ebe diak tenke barani atu foti desizaun ne'ebe diak hasoru problema ruma ne'ebe hamosu usar ba ema barak, nune'e povu labele saivitima.

Catatan Perjalanan Luta Hamutuk

Tinan 11 ona povu Suku Lore, Sub-Distritu Lospalos kontinua moris iha nakukun nia laran, Laiha asistensia Saude no Be Mos mak diak.

Liafuan “Ukun rasik an”, Liafun ida nebe ke sagrado no furak tebes no lia faun ida ne’e nia valor aas liu buat hotu-hotu, nia siknifikante mos luan tebes. Koalia konaba Ukun rasik an, otomatikamente koalia konaba oinsa ema ida ka Grupo ida nia partisipsaun ba iha asaun ida. Asaun nebe mak sei defini moris diak ba ema ida ka Gropu ida nia futuru, liu asaun ida ne’e atu ema ida ka Grupo ida bele deside rasik sira nia hakarak ka sira nia nesesidade atu hatene buat ruma. Komunidades ida bele hatene nia moris iha Futuru nian mai no mos atu komunidades ida bele hetan ninia direitu nudar sidadaun, nudar rai nain… Asaun ida ne’e mak ema huto-hotu mehi mak luta ba ukun rasik nia an, signifika katak, liberta ita nia an husi Kiak, husi Beik, no husi Foér, ida ne’e hanoin ida ke simples mak hakerek nain koko hato’o ba ita tomak.

Oinsa mehi Ukun rasik an iha Maubere oan nia ulun? Mehi ida ne’e hanesan mos Maubere oan nia hiís ba nia vida moris nebe importante tebes, no hanoin ukun rasik nia an ne’e láo hamutuk ho ran mak iha Maubere oan sira nia isin lolon. ita hatene katak liafuan Ukun rasik nia an, ninia siknifika laos deit atu haseés nia an ba presaun husi kolonialista ida nia liaman, ka Funu ba Liberdade Patria deit, Lia Fuan ukun rasik an mai husi inisiativa husi ema rai nain sira, mak ema Timur nebe hela iha sira nia knua, mak sira nebe hela iha Fronteira, iha Foho lolon, iha mota kuak no iha Tasi ibun

Oinsa prosesu ukun rasik an ba Maubere oan sira nebe mak moris iha parte Leste? Distritu Lautem liu-liu ba suku sira nebe mak iha area remotas hanesan Suku Lore? Suku ida ne’e mos sai fatin historiku ba iha prosesu luta ba Ukun rasik an ne’e nia, iha prosesu Libertasaun da Patria, distritu Lautem ho nia area nebe mak ho ailaran tuan boot ida ne’e sai target permeiru ba invasor sira, tanba ba parte Soul iha suku Lore ida nebe mak ho nia goegrfikamente estrategiko atu halao aktividades gerileiru nian, iha area ida ne’e ho nia ailaran tuan nebe hamahon resistensia Timor Leste nian no mos fatin ida ne’e ho nia ailaran tuan sai baze de apoiu ida nebe forte hodi subar asuwai sira atu halao resistensia.

To’o iha nebe komunidade suku Lore sente ukun rasik an?…Atu hatene diak liutan moris iha suku Lore, bazeia ba diaria viajen Luta Hamutuk nian iha Junnu 2011, Luta Hamutuk halao visita ba suku Lore, visita ida ne’e ho nia objective atu hare besik liu kondisaun real iha area izoladu sira, iha dalan ba Suku Lore nian ami hasoru tiu ida ho naran Luis pinto komunidade suku Lore, iha ami nia konversa no dada lia ida ne’e tiu Luis dehan katak “Hau tenke lao ain ho distansia 24 km hodi faan Ahu baluk, atu nune’e bele hola minarai hodi tau ba lampu sunu, nune’e bele fo netik naroman oituan mai ami iha tempo kalan para ami labele moris iha nakukun nia laran; Tanba iha ami nia Suku ne’e laiha Eletrisidade, laiha sistema Be Mos no mos Estrada nebe mak liga mai ami nia suku ba kapital Lospalos seidauk hadia to’o ohin loron”. Lian ida ne’e mak tiu Luis Pinto (56anus) hato’o bainhira dada lia ho Luta Hamutuk, tiu Luis Pinto hela iha Suku Lore-Chai, sub distritu Lospalos, distritu Lautem. Suku Lore nudar suku ida nebe mak izoladu mos iha Distritu Lautem. Suku Lore iha Aldeia hamutuk 6, Suku Lore iha los parte Soul husi Sub distritu Lospalos nian no populasaun husi suku ida ne’e balun hela besik tasi no maioria populasuan hela iha foho no moris ho vida agrikultura nebe mak nomaden.

Fronteiras no Vida moris Suku Lore

Suku Lore husi parte Oeste fronteira ho Sub distritu Iliomar no parte norte fronteira ho sub Distritu Lospalos, populasaun suku lore maioria moris ho vida agrikultura ka tós nain, suku ida ne’e nia produsaun agrikulruta nian mak hanesan: Batar, Feuk no mos Aifarina. Maske populasaun husi suku ida ne’e moris ho tós, maibe to’o ohin loron laiha funsionariu agrikultura ida mak mai iha suku ida ne’e atu fahe netik informasaun konaba Agrikultura nian, iha suku ida ne’e mos la hetan asesu informasaun konaba Agrikultura nian, suku ida ne’e iha rai nebe mak buras no nudar area nebe mak matak. Iha parte Distritu Lautem rasik suku Lore nudar suku ida nebe mak sei iha nian ailaran tuan nebe mak luan tebes, tuir Komunidade husi suku Lore hateten katak rai ne’e merese ba area Agrikultoura nia tanba maior parte area besik tasi mane mesak rai tetuk no iha mota ida nebe mak fo nafatin be nebe suli la para durante tinan tomak (Mota Namalutun). Maske nune’e to’o ohin loron populasaun suku Lore rasik la hatene oinsa sira bele hadia sira nia rai sai area agrikultura nian, tanba la iha atensaun husi Governu Sentral liu-liu husi Ministeiru Agrikultura ba iha Suku Lore.

Atu hatene vida moris iha suku Lore, tuir dadalia badak ho tiu Luis Pinto (Agrikultor ka to’os nain). Tiu Luis nia hateten katak nia rendimentu familia nian la permanente no la fiksu, no sira depende deit ba sira nia rezultadu kuda tós nian, bainhira tiu Luis hato’o katak, nia lahatene nia rendimentu kada fulan ne’e hira. Tiu Luis so dehan deit katak dala ruma fulan ida nia hetan deit USD 10to’o USD 20. Familia ida ne’e tenke gasta osan USD $ 17, 75centavos hodi sosa fós saku 1 atu fo han ba nia familia; Tiu Luis iha oan hamutuk nain 5, mane nain tolu no feto nain rua, mane ikun nebe mak foin tinan 7. Tiu Luis nia oan nain tolu mak sei eskola iha ensino primaria, no oan mane boot la eskola ona, tanba tiu Luis nia ekonomia familia la bele sustenta nia oan nia eskola. Maioria komunidades suku Lore servisu nudar Agrikultor-tós nain, no iha Chefe da familia balun mak nia matapencaharian nudar casador/pemburuh no komunidades sira iha suku ida ne’e sira nia rendimentu familia atu hanesan ho rendiementu husi familia tiu Luis nian.

Oinsa Aksesu Transportasaun publiku ba Suku Lore?

Atu to’o suku ida ne’e presiza lao ho distansia 24 km iha horas 2 hanesan ne’e, ida ne’e mos se kuando halai kareta ho lalais. Atu asesu transporte ba Suku ida ne’e ita tenke hein transporte publiku, ida ne’e mos se ita lalais ita sei hetan fatin maske hamrik deit, se tarde ita tenke hein loron tuir mai mak ba hadau malu tan fatin iha kareta laran. Ba Suku Lore iha Tranportasaun Publiku nebe komunidades refere konnese ho naran ANGGUNA, transportasaun angguna ida ne’e mos nia kondisaun labele tula passangeirus liu ema nain 10, no angguna ida ne’e hare ba tuan los ona. Transportasaun Angguna ne’e espesis hanesan mini track nebe mak durante ne’e fo azuda hodi transporta sirkulasaun komunidades husi Suku Lore ba Kapital Lospalos, hodi halao negosio no hodi faan sira nia produtu, sirkulasaun transporte ida ne’e mos laos lor-loron tenke halo trayek ba neba, angguna sira ne’e halai komforme ba passageirus mak atu ba suku Lore, se kuando passageirus barak angguna ne’e halai, se passageirus menus angguna ne’e mos para/la halao trayek, tan ne’e dala ruma passageirus sira hein angguna to’o loron rua hanesan ne’e foin sira bele lao ba Lospalos. Ho difekuldade ida ne’e obriga komunidade tenke lao ain ba Lospalos hodi faan sira nia produtu.

Oinsa Aksesu Eletrisidade iha Suku Lore?

Suku Lore, suku ida nebe mak besik oituan husi sub Distritu Lospalos, sub distritu Lospalos nudar kapital ba distritu Lautem nian. Maske Suku Lore besik ba Kapital distritu Lautem nian, maibe iha suku ida ne’e la iha asesu ba Elestrisidade, komunidades suku Lore depende liu ba minarai hodi sunu ba lampu, hodi nune’e fo netik naroman ba sira iha tempo kalan. Lampu sunu nebe mak komunidades ida ne’e uza la hanesan ho lampu /petromas nebe mak faan iha loja sira ne’e, lampu sunu ida ne’e sira uza botir kratindeng nebe mak hetan iha dalan ninin, sira tau kabas/hena rohan iha botir laran no fakar minarai tuir foin sira sunu iha kabas/hena rohan ne’e, husi ne’e fo naroman ba iha sira nia uma laran. Familia balun nebe nia ekonomia la to’o hodi sosa minarai entaun sira uza lampu tradisional liu nebe komunidade Lore fo naran “padu” material ba Padu ida ne’e husi ai sampolo nia musan ne’e tuku hamutuk ho Kamii nia musan isin no kahur tan ho kabas hodi kumo ba aikesak no sunu ida ne’e hodi fo netik naroman ba iha sira nia uma. Ho maneiras ida ne’e komunidaes Lore bele hetan ahi naroman iha tempo kalan iha sira nia uma laran, ho lampu/padu ida ne’e hodi fo naroman ba sira nia oan sira, hodi nune’e labark sira hodi uza ba estuda iha tempo kalan, lampu sunu ne’e mos sira tenke uza ho horas, bai-bain sira uza ba horas 1 ka 2 nia laran deit no lampu sira ne’e tenke hamate fali hodi nune’e bele sunu fali ba kalan tuir mai nia…durante kalan tomak suku Lore ida ne’e moris iha nakukun nia laran, tanba laiha ahi hodi fo naroman ba sira.

Tiu Luis hateten katak, nia tenke gasta osan dolar USD$17.75 centavos husi nia pendapatan kada fulan atu sosa fós no USD$ 2 hodi sosa minarai ba lampu nian, minari litru rua atu sunu ba lampu tolu nian, no minarai litru rua ne’e sira uza ba semana 2-3 nian, bainhira tiu Luis dada lia ho Luta Hamutuk hateten “se kuando osan hotu ona oinsa? Tiu Luis dehan deit “(lawan hai sai nar nau koun hala mucumire) ‘se osan hotu ona tur iha nakukun nia laran deit”, Suku sira nebe mak iha parte soul husi distritu Lautem nian to’o ohin loron seidauk bele hetan asesu ba Elestrisidade, Be Mos no Saude nebe mak diak. Suku Lore ida ne’e desde uluk tempo colonial Portugal to’o ohin loron, tempo ukun rasik an nia laran seidauk bele hetan elestrisidade, iha suku ida ne’e sei nafatin moris iha nakukun laran.

Iha mos pangakuan husi tiu Luis katak durante ne’e, bainhira bo’ot sira (Ministriu/deputadu) nein ida mai vizita sira atu haree netik sira nia susar ne’e, nebe sira lahatene tenke hato’o sira nia susar ne’e ba se?...Maibe bainhira besik ona eliasuan, bo’ot sira mai halao kanpaña iha ne’e no sira dehan se manan sira sei dada Be Mos mai ami nia fatin no mos sei dada esletrisidade mai iha ami nia suku. Maibe realidade hatudo buat seluk, to’o ohin loron sira la realiza saida mak sira hato’o bainhira sira mai halo kampaña iha ami nia suku ida ne’e. tiu Luis hatutan tan katak “sira mai bosok tun-bosok sae deit, bain hira sira manan tia iha elisaun sira haluha tia ami, bo’ot sira ne’e mai promete deit maibe la realiza saida mak sira promete ne’e no sira haluha tanba ami povu aileba no moris iha foho nebe la hetan assesu informasaun no buat hotu-hotu, tiu Luis hato’o sambil hamos nia kosar ben nebe suli makaas tanba foin fila husi nia to’os nebe dok husi sira nia hela fatin.

Aksesu ba Estrada

Estrada ba suku ida ne’e to’o ohin loron sei dauk hadia. Bazeia ba Luta Hamutuk nia haree, Estrada nebe mak liga entre sub Distritu Lospalos ho Suku Lore too ohin loron seidauk hadia, no kondisaun Estrada nebe mak liga entre sub distritu Lospalos no suku Lore at liu, tanba ne’e mak halo suku lore ne’e sai suku ida nebe mak izoladu tebes. Estrada nebe mak liga entre sub distritu Lospalos ho suku Lore seidauk hadiak too ohin loron, tanba laiha alokasaun orsamentu geral do estadu atu hadia Estrada ida ne’e. suku lore iha nia tasi nebe mak furak no pantai nebe ho nia rahenek nene furak, mas durante ne’e la iha torismu ida mak ba iha neba tanba dalan seidauk hadia, kondisaun estrada ne’e at liu tan bainhira iha tempo udan, se too ona tenpu udan populasaun suku Lore lao ain deit mai Lospalos, tanba laiha transportasaun mak ba iha neba. Estrada

Aksesu ba Bemos no Sauda

Aliende problema Elestrisidade no Estrada, mos aksesu Be Mos, no saudae mos sai problema ba komunidade suku Lore maibe iha suku Lore falta assesu ba saude…iha suku ida ne’e laiha sistema be mos no susar tebes atu aksesu ba Saude, tanba laiha petugas pelayanan kesehantan ida mak permanente hela iha neba, komunidades sira atu halo tratamentu sauda e sira tenke lao to’o 4-5 km hodi hetan tratamentu saude. Komunidades suku ida ne’e atu hetan tratamentu saude sira tenke lao mai fali aldeia Maloro-Lore II, tanba klinika saude hodi hetan tratamentu saude. Iha suku Lore iha ida deit klinika saude ida klinika saude ida ne’e loke husi loron segunda-feira to’o sexta-feira, horaru loke klinika ne’e loke iha tuku 9:00 to’o 12:00 taka ona.

Prosesu devenvolvimentu ekononia sai problema boot iha suku ida ne’e. Tanba suku ida ne’e tenke lao ain ho durasaun 24 km mai Losplaos atu faan sira nia produtu local sira, hodi nune’e bele sustenta sira nia familia. Iha suku Lore mos iha produtu local balun hanesan nuu maibe la iha negosio ida mak ba hola sira nia kopra ne’e. Ho keterbatasan ida ne’e komunidades suku Lore nebe mak moras iha loron sabadu no domingu, sira tenke hein to’o loron segunda-feiras foin ba klinika saude hodi hetan tratamentu saude, ida ne’e mos sei dauk to’o tanba tuir tiu Luis nia pontu devista katak dala barak petugas kesehatan ne’e fo deit aimoruk maibe la fo hanoin ba pasiente sira atu moris ho saudavel nian ne’e..sira fo deit aimoro no ita simu tia aimori haruka fila ona no hemu hutu aimoruk pois filafali ba kilinika atu haree ita nia perkembangan moras ne’e lao oinsa, laiha petugas pelayanan kesehatan mastarakat nebe mak lao tuir ba iha komunidade sira nia hela fatin atu fo hanoin oinsa bele moris ho saudavel.

Aksesu ba Eskola

Edukasuan mos sai problema ba sira tanba estudante sira tenke lao dok bainhira atu ba eskola, estudante sira balun husi aldeia Chai no mos aldeia Lori tenke lao 4 km hodi to’o eskola. Ho kondisaun hanesna ne’e komunidades sira dada iis tanba sira nia oan sira tenke lao dook atu ba eskola, tuir tiu Luis nia konversa ho ami nia dehan labarik sira ba eskola dok hanesan ne’e ladiak, tanba bainhira sira to’o eskola, labarik sira kole ona no la iha hanoin atu tuir prosesu aprendisazem iha eskola, ida ne’e mak sai preokupasaun ba tiu Luis no nia dehan se bele eskola sira ne’e loke besik sira nia hela fatin hodi nune’e labarik sira bele eskola ho diak.

Eskola nebe mak iha Suku Lore ne’e to’o deit eskola pre segundaria deit, eskola pre-segundaria ida ne’e mos harii husi inisiativa komunidade nia, sira harii eskola ne’e iha tinan 2006 maibe to’o ohin loron la iha azuda husi Ministeriu Edukasaun atu fo tulun netik eskola ida ne’e. iha eskola ida ne’e kadeira no meja sei falta..livru la iha no kondisaun eskola seidauk bele uza atu hanorin alunus sira, maibe estudante sira ho esperansa bo’ot no ho sira nia mehi nebe bo’ot kontente nafatin tuir prosesu aprendisazem iha eskola, maske kondisaun fisika eskola ne’e la favoravel. Ho kondisaun ida hanesan ne’e labarik barak mak la eskola tanba la iha fasilidade eskola nian hodi suporta labarik idade eskolar sira atu eskola. Komunidades suku ida ne’e sei kontinua moris iha nakukun nia laran, no kondisaun kiak sei kontinua iha komunidade nia let, lahatene to’o bainhira problema hirak ne’e bele hotu..no komunidade Lore bele liberta an husi nakukun nia aran..? ? Hanesan mos ho sira nia esperansa atu hetan Elestrisiade, Be Mos, Eskola nebe mak diak atu fasilita sira nia ona sira sai matenek, no Asistensia Saude nebe mak diak hodi nune’e komunidades suku refere bele saudavel no mortis diak…..??

By: Miranda